مىسرودند . امّا اين كار همراه با ارتكاب محرمات نبود . چنان كه در اين باره نيز ساكت است كه آيا سرود آنان مشتمل بر ترجيع بود يا نه ؟ مىدانيم كه شعرخوانى حرام نيست . از اين رو برخى گفته‌اند : استدلال ارباب موسيقى حرام به اين روايت همانند استدلال كسى است كه خوردن شراب مست‌كننده را در قياس با انگور ، حلال مىداند . چنين قياسى شباهت به قياس كسانى دارد كه مىگفتند : بيع همانند رباست . « 1 » ج . رقص آستين اين كه مىگويند : پيامبر اكرم ( ص ) آستين‌هاى خود را به رقص آورد ، چنان كه فضل بن روزبهان نيز اعتراف كرده ، « 2 » خلاف مروّت است . علّامه محمّد حسن مظفر مىگويد : اين كار ( رقص ) سفاهت آشكار است و هرزگى ظاهر و بزرگ‌ترين نقص رئيس قوم و برترين كار منافى باحيا و مروّت در آن روزگار و شديدترين امر و مباين با رسالت در ارشاد خلق و تهذيب آنان از سفاهت و نقايص و تذكّر آنان به امورى كه انسان را به آخرت نزديك مىكند . « 3 » 11 . نفاق در مكّه مناسب مىدانيم پيش از آنكه بحث خود را در اين فصل به پايان رسانيم ، مسأله نفاق در دوره مكّه را مورد اشاره قرار دهيم . اين مسأله كه خواهيم كوشيد آن را در قالب پاسخ به يك پرسش مورد بحث قرار دهيم ، با دوره مدينه هم ارتباطى تنگاتنگ دارد . پرسش اين است : آيا در ميان مسلمانان مكّه ،

--> ( 1 ) . زاد المعاد ، 3 / 17 - 18 . ( 2 ) . بنگريد : دلائل الصدق ، 1 / 390 . ( 3 ) . همان ، 393 ( ترجمهء فارسى ، 1 / 481 ) .